Vrienden van de Wijenburg
   
  Home > Boeiende verhalen > Uit het dagboek van Otto van Wijhe  
  Uit het dagboek van Otto van Wijhe  
 

DE SPANJAARDEN BIJ DE WIJENBURG (1574).

In 1568 was Otto van Wijhe na het overlijden van zijn vader "heer van Echteld" geworden. In hetzelfde jaar begon de Tachtigjarige Oorlog. De troepen van de Spaanse koning Philips II vielen Nederland binnen en vervolgens begon een strijd onder leiding van Willem van Oranje om Nederland te bevrijden van de Spanjaarden. Dat ging zeer moeizaam en in 1574 (het jaar van het dagboek van Otto van Wijhe) was de strijd in volle gang.

Vrienden van de wijenburg

Otto van Wijhe heeft blijk gegeven van een grote geletterdheid. Bekend van hem zijn twee alba amicorum (vriendenboeken) en een dagboek. Dat Otto als "plattelands heer" zo'n dagboek schreef, is zeer opmerkelijk. De meeste auteurs waren te vinden in het westen en dan met name in de steden. Otto van Wijhe hield zijn dagboek bij in een Deventer schrijfalmanak.

Vrienden van de wijenburg

De auteur/uitgever/drukker van de Deventer Almanak was Ambrosium Magirum junior. Hij was in 1573 zijn vader opgevolgd. Zij hadden een grote reputatie op het gebied van Almanakken en Prognosticaties en ze waren beiden katholiek.

Het dagboek van Otto van Wijhe bleek zich te bevinden in het Gelders Archief (huisarchief Echteld, toegangnummer 0386, inventarisnummer 4). Er was nog nooit iets mee gedaan. Wij waren blij en verrast dat we het dagboek daar vonden en we wilden graag de inhoud van dit boekje ontcijferen. Toevallig hadden we contacten met medewerkers van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, die onderzoek deden naar de alba amicorum van Otto. Zij hebben ons geholpen om tot een zo goed mogelijke ontcijfering van het dagboek van Otto van Wijhe te komen. Ed van der Vlist heeft in opdracht van ons de transcriptie gemaakt.

Door de ramen van de Wijenburg (die architect Royaards tijdens de laatste restauratie zo graag weer in oude staat herstelde), kunnen we via het dagboek meekijken naar wat Otto van Wijhe in april 1574 waarnam en met zijn ganzenveer aan het papier toevertrouwde.

De periode vanaf 1572 werd er één van veel bloedvergieten. Veel Nederlanders vonden de dood op slagvelden. De militaire activiteiten bereikten in 1574 hun hoogtepunt. Generaal Valdez belegerde de stad Leiden namens de Spanjaarden. Willem van Oranje zat in Zeeland en had Middelburg ingenomen. Maar in het oosten van het land naderde een leger onder leiding van Lodewijk en Hendrik van Nassau, twee broers van Willem van Oranje.

Dit leger zou proberen zich aan te sluiten bij de troepen van Willem van Oranje. Op 4 april liet Lodewijk aan Willem van Oranje weten dat zij met hun leger in aantocht waren. Welke route hun leger daarbij zou nemen hing af van de hoogte van de Maas. Lodewijk schreef dat hij de noordelijke oever zou volgen en via Nijmegen en het Land van Maas en Waal in Zaltbommel zou komen. Maar als het mogelijk was over de rivier te trekken dan wilde hij via de zuidkant naar Geertruidenberg gaan.

Intussen begonnen de Spanjaarden rond Leiden het benauwd te krijgen. Werden zij straks niet ingesloten? Generaal Valdez brak de belegering van Leiden af en trok naar het zuiden om het leger van Lodewijk en Hendrik van Nassau op te wachten.

Uit een opmerking van Willem van Oranje op 15 april blijkt dat sommige berichten van Lodewijk hem te laat bereikten. De communicatie tussen Lodewijk en zijn broer Willem van Oranje was dus niet optimaal. Willem stelde aan Lodewijk voor bij Varik, ten westen van Tiel, de Waal over te steken. Zelf zou Willem van Oranje dan bij Waardenburg tegenover Zaltbommel op de noordelijke Waaloever Lodewijk opwachten. Willem van Oranje nam Waardenburg in, maar op dat moment had zich op de Mookerheide al een tragedie afgespeeld. De Spaanse veldheer Alva had het Leger van Lodewijk en Hendrik van Nassau ingehaald.


Vrienden van de wijenburg
.

De Spanjaarden waren via een schipbrug bij Grave de Maas al overgestoken. Lodewijk en Hendrik werden hierdoor verrast en er volgde een veldslag. Op 14 april werd het leger van Lodewijk en Hendrik van Nassau door de Spanjaarden vrijwel vernietigd. Lodewijk en Hendrik waren dood en nergens meer terug te vinden. Er sneuvelden ca 3000 van hun manschappen. Aan Spaanse zijde vielen slechts ca 150 man.
De Spaanse generaal Valdez was intussen vertrokken uit Leiden maar nog niet in de buurt van Mook gearriveerd. Waar was hij?
Toen op 16 april 1574 Otto van Wijhe door de ramen naar buiten keek, zag hij de Spaanse soldaten rond de Wijenburg. Zijn ganzenveer schreef:

Vrienden van de wijenburg
16. venus 2 enseignes d'Espaignoles in Echtelt
17. samedi partis
18. revenus in Echtelt 4 enseignes
19. je suis esté in Lienden près Baldens avecq Anderlecht.

Op 16 april bleken twee vaandels met Spanjaarden te zijn aangekomen in Echteld. Meestal was één vaandel een militaire eenheid van 140 soldaten. Het ging hier om de soldaten die uit Leiden waren vertrokken. Het leger van Lodewijk en Hendrik van Nassau hoefden zij niet meer te bestrijden, die manschappen waren eergisteren in de pan gehakt. De manschappen van Valdez waren nu in Echteld en omgeving actief. De twee vaandels van vrijdag vertrokken de volgende dag weer. Maar de 18e april kwamen er weer 4 terug.
Otto schrijft o.a.:

20. ung enseigne partis in Ommeren, ex Oij
25. les Espaignols sortis d'Echtelt in Lienden avecque 2 enseignes

Eén vaandel vertrok naar Ommeren, via 't Ooy. Op 25 april vertrokken 2 vaandels uit Echteld naar Lienden. In deze plaats bevond zich de bevelhebber van de Spaanse troepen: Baldens. Dit was de naam van generaal Valdez. Op 19 april ging Otto samen met Andries van Anderlecht , de gouverneur van Tiel, op bezoek bij Valdez. Andries van Anderlecht was vurig Spaansgezind en had in Tiel tegenstanders laten terechtstellen.
Op 19 april ontmoetten Valdez, van Anderlecht en Otto van Wijhe elkaar. In Lienden werd dit een onderonsje van heren die Philips II als hun majesteit erkenden. Otto's notities in zijn dagboek in april 1574 laten zien dat hij (nog) aan de Spaanse kant stond!

Uit deze waarneming valt nog iets op. Valdez kwam net uit Leiden. Hij probeerde daar de stad tot overgave te dwingen. Zijn grote tegenstrever daar was Janus Dousa, die de Spaanse furie met pekpotten vanaf de muur bestreed. Dit is dezelfde Dousa die in 1563 met Otto van Wijhe en Adriaen van Mathenesse in Douai studeerde.

Otto opende toen het vriendenboek van Dousa. Nu elf jaar later blijken de panelen toch te zijn verschoven. Dousa zit in het kamp van Willem van Oranje en bestrijdt de Spanjaarden. Otto van Wijhe speelt nog steeds de Spaanse kaart. De scheiding der geesten is soms onvoorspelbaar en de vriend van vandaag kan de vijand van morgen zijn. Soms liepen de scheidslijnen dwars door families heen. In ieder geval spreekt Otto van Wijhe in zijn dagboek van 1574 met ontzag over de Spaanse koning. Zijn noteringen op 30 en 31 mei zijn hiervan een mooi voorbeeld:

Vrienden van de wijenburg
30. Coninclijke Majesteyts volck liggende
31. tot Lit verjagen dye van Dreumel, Wamel, Alfen, Lewen,

Voor Otto van Wijhe is de Spaanse koning Philips II in 1574 nog steeds de Koninklijke Majesteit. Toch zal hij door de vensters van de Wijenburg waarnemen, dat de panelen verder verschuiven. Wellicht zal hijzelf ook zijn positie moeten wijzigen. De aantekeningen van Otto maken de gebeurtenissen van die tijd tastbaar voor Echteld en omgeving.


Boekennieuws: "Het dagboek van Otto van Wijhe uit 1574"
Tijdens "Een zondagmiddag op de Wijenburg" op 26 oktober 2014 zijn de eerste exemplaren van ons 200 pagina's tellende unieke boek over het dagboek van Otto van Wijhe uitgereikt aan Jeanine Perryck van Geldersch Landschap en Kasteelen, Fred van Kan directeur van het Gelders Archief en Lotje barones van Verschuer. Tijdens deze bijeenkomst op de Wijenburg was het boek voor het eerst te koop. In het boek is het originele dagboek uit 1574 volledig afgedrukt. De 115 aanwezige gasten waren zeer enthousiast over de prachtige uitvoering van dit boek en een groot aantal besloot tot aankoop. Door de bijzondere vormgeving kregen ze het gevoel het oorspronkelijke dagboek van Otto van Wijhe uit 1574 in handen te hebben.

Dankzij bijdragen van verschillende organisaties en fondsen wordt "Het dagboek van Otto van Wijhe uit 1574" tegen een betaalbare prijs aangeboden. Het boek kost 20 euro (exclusief verzendkosten). "Het dagboek van Otto van Wijhe uit 1574" is te bestellen via: http://www.vriendenvandewijenburg.nl/Over-de-vrienden/Onze-boeken/




 
     
  lijn